Từ là đơn vị cấu tạo nên câu trong tiếng Việt, từ có thể có một tiếng gọi là từ đơn, từ có cấu tạo từ hai tiếng trở lên được gọi là từ ghép. Vậy từ ghép là gì? Có bao nhiêu loại từ ghép, tác dụng và cách sử dụng từ ghép trong tiếng Việt.
Định nghĩa từ ghép là gì?
1. Định nghĩa
Từ ghép là từ có cấu tạo từ hai tiếng trở lên hay hai từ đơn ghép lại với nhau và các từ đơn này đều phải có ý nghĩa cụ thể khi tách rời nhau.
Nói một cách đơn giản thì từ ghép gồm 2 từ đơn ghép lại với nhau và mỗi từ đơn khi đọc hay viết đều có nghĩa cụ thể.
Một từ ghép được xem là từ phức nhưng 1 từ phức có thể là một từ ghép hoặc không phải là một từ ghép.
2. Ví dụ từ ghép
Chúng ta sử dụng rất nhiều từ ghép trong giao tiếp hằng ngày, một vài ví dụ về từ ghép được sử dụng nhiều nhất như:
- Ví dụ 1: Trường học là một từ ghép được tạo từ hai từ đơn là trường và học và 2 từ đơn này đều có nghĩa.
- Ví dụ 2: Tình yêu là từ ghép được tạo thành bằng hai tiếng là tình và yêu. Mỗi từ nằm riêng đều có nghĩa, tình có nghĩa là tình cảm, tình yêu, yêu có nghĩa là yêu nước, yêu dân, yêu thiên nhiên…
- Ví dụ 3: Ông giáo là từ ghép gồm 2 từ đơn là ông và giáo, ông có nghĩa là ông bà, ông lão, ông cụ. Còn giáo có nghĩa là giáo viên, giáo dục, giáo dưỡng…
- Ví dụ 4: Long lanh không phải là từ ghép vì nó có 2 từ đơn nhưng mỗi từ đơn đứng riêng sẽ không có nghĩa gì. Đây từ là từ phức, mà cụ thể là từ láy.
Phân loại các dạng từ ghép trong tiếng Việt
Có 2 dạng từ ghép chính là từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập, ngoài ra còn một dạng từ khác đặc biệt khác cũng được chúng tôi giới thiệu trong bài viết này, cụ thể là:
1. Từ ghép chính phụ
Từ ghép chính phụ là gì?
Từ ghép chính phụ là từ có cấu tạo bằng 2 từ đơn trong đó có 1 từ tiếng chính và một từ tiếng phụ. Tiếng chính đứng trước có ý nghĩa bao quát, tiếng phụ đứng sau để bổ sung, làm rõ nghĩa cho tiếng chính đứng trước nó.
Nếu ta bỏ tiếng chính thì tiếng phụ có thể không có ý nghĩa gì và nếu bỏ tiếng phụ thì tiếng chính vẫn có nghĩa. Không thể đảo vị trí tiếng chính và tiếng phụ với nhau vì nghĩa của từ ghép sẽ thay đổi. Từ ghép đẳng lập còn được gọi với tên khác là từ ghép phân loại.
Nghĩa của từ ghép chính phụ có tính chất phân nghĩa.
Ví dụ từ ghép chính phụ
- Ví dụ 1: Ông ngoại là từ ghép chính phụ, trong đó tiếng chính là “Ông” và tiếng phụ là “ngoại”, từ ông có nghĩa rộng hơn, có thể ghép với nhiều từ đơn khác đều có nghĩa như ông cụ, ông giáo, ông xã…Còn từ ngoại chỉ làm rõ nghĩa cho từ ông ngoại là ai, đó là cha của mẹ mình.
- Ví dụ 2: Cá sấu là từ ghép chính phụ, tiếng chính là cá, tiếng phụ là sấu, từ sấu chỉ bổ sung giải thích rõ đó là tên loài cá sấu.
- Ví dụ 3: Con cò là từ ghép chính phụ, từ chính là con, từ phụ là cò, từ con đứng một mình sẽ có nhiều nghĩa nhưng khi ghép với từ cò thì chỉ có một nghĩa duy nhất là tên con cò.
2. Từ ghép đẳng lập
Từ ghép đẳng lập là gì?
Là loại từ ghép trong đó các tiếng tạo nên từ ghép có vai trò ngang nhau, không phân biệt được tiếng chính và đâu là tiếng phụ. Các tiếng có nghĩa bình đẳng nhau và có thể thay đổi vị trí các từ mà nghĩa của từ ghép không đổi.
Nói một cách đơn giản thì từ ghép đẳng lập gồm 2 từ đơn có nghĩa ghép lại với nhau và mỗi từ đơn đều có nghĩa cụ thể khi tách rời. Từ ghép đẳng lập còn được gọi là từ ghép tổng hợp.
Nghĩa của từ ghép đẳng lập có tính chất hợp nghĩa.
Ví dụ từ ghép đẳng lập
- Ví dụ 1: Đất nước là từ ghép đẳng lập được tạo từ 2 từ đơn là đất và nước, 2 từ đơn này nếu đứng riêng đều có nghĩa.
- Ví dụ 2: Sách vở là từ ghép đẳng lập, có cấu tạo gồm 2 tiếng là sách và vở.
- Ví dụ 3: các từ ghép đẳng lập khác như: ông bà, cha mẹ, anh em, quần áo, bàn ghế, trầm bổng, nhà cửa…
3. Từ ghép phân loại
Đây là kiểu từ ghép có các từ được cấu tạo thành một nghĩa nhất định chỉ một địa danh, sự vật, một hành động cụ thể nào đó.
Ví dụ từ ghép phân loại: bánh sinh nhật, nước cam…
4. Từ ghép tổng hợp
Từ ghép tổng hợp là loại từ ghép có các từ cấu tạo thành mang một nghĩa tổng quát hơn những từ cấu thành nó, thể hiện một địa danh, một hành động cụ thể nào đó.
Ví dụ từ ghép tổng hợp: võ thuật, bánh trái, xa lạ…
So sánh từ ghép với từ láy
Nhiều bạn không thể phân biệt đâu là từ ghép, đâu là từ láy, sau đây là một vài điểm khác biệt giữa từ ghép và từ láy gồm:
1 – Nghĩa của từ
- Từ ghép: Các tiếng tạo thành từ ghép đều có ý nghĩa cụ thể. Ví dụ từ hoa lá nếu tách rời nhau đều có nghĩa.
- Từ láy: Chỉ một trong các tiếng tạo thành từ láy có nghĩa. Có thể không có tiếng nào có nghĩa. Ví dụ từ hoa hòe thì từ hoa có nghĩa , từ hòe không có nghĩa gì khi đứng một mình. Hoặc từ lung linh là từ láy nhưng khi tách 2 từ đứng riêng nhau thì cả 2 từ này đều không có nghĩa gì.
2 – Cấu tạo từ
- Từ ghép: giữa các tiếng tạo thành từ ghép thường không có liên quan về mặt âm vần hay âm tiết. Ví dụ: Từ quần áo là từ ghép nhưng không có quan hệ gì về mặt âm vần.
- Từ láy: Các tiếng tạo thành thường có sự giống nhau về phát âm như giống nhau về phụ âm đầu, giống cả từ hay giống phần vần. Ví dụ: từ láy lẩm bẩm giống nhau về âm vần.
3 – Đảo trật tự vị trí các từ
- Từ ghép: Thường thì chỉ có từ ghép đẳng lập nếu đảo trật tự vị trí các từ thì nghĩa không thay đổi. Ví dụ: Quần áo, sách vở, ông bà…
- Từ láy: Thường thì khi đổi vị trí các từ thì nghĩa của từ sẽ thay đổi.
4 – Đặt câu – tìm từ cùng nghĩa, từ trái nghĩa
Bạn có thử đặt câu bằng các từ này để xác định nghĩa của các tiếng trong từ đó, nếu 2 tiếng trong từ đều có nghĩa thì đó là từ ghép, ngược lại là từ láy.
5 – Từ láy thường là từ thuần Việt và những từ Hán – Việt, từ vay mượn đều là từ ghép mà không phải là từ láy.
Bài tập từ ghép
Bài tập 1: hãy tìm những từ ghép trong các nhóm từ sau:
Bóng bay, thơm tho, nhân dân, rì rào, chim chích, học hành, đất nước, mặt mũi, trường lớp, chuồn chuồn, phố phường.
Đáp án bài tập 1:
Từ “bóng bay” có cùng phụ âm đầu nhưng 2 từ đơn khi đứng riêng đều có nghĩa nên nó là từ ghép.
Từ “Nhân dân” là từ ghép.
Các từ ghép còn lại là : chim chích, học hành, đất nước, mặt mũi, trường lớp, phố phường.
Bài tập 2: Tại sao ta có thể nói một cuốn sách, một quyển vở mà không thể nói một cuốn sách vở, một quyển sách vở?
Đáp án bài tập 2:
Không thể nói một cuốn sách vở, một quyển sách vở vì sách vở là từ ghép đẳng lập có ý nghĩa khái quát nên không thể dùng với nghĩa tính đếm được. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, từ ghép đẳng lập kết hợp một cách hợp lý với những danh từ chỉ đơn vị đứng trước thì vẫn dùng với nghĩa tính đếm như một bộ quần áo, một chuyến đi lại…
Bài tập 3: giải thích các câu sau:
a ) Có phải mọi thứ có hoa màu hồng đều gọi là hoa hồng không?
b ) Em nam nói : “Cái áo dài của chị em ngắn quá!”. Nói như thế có đúng không? Tại sao?
c ) Có phải mọi loại cà chua đều chua không? Nói: “quả cà chua này ngọt quá” có được không? Tại sao?
d ) Có phải mọi loài cá màu vàng đều được gọi là cá vàng không? Cá vàng là loại cá như thế nào?
Đáp án bài tập 3:
Các từ hoa hồng, áo dài, cà chua và cá vàng mang ý nghĩa khái quát, gọi tên loại sự vật. Không nên hiểu hoa hồng chỉ là hoa có màu hồng, có thể có hoa hồng đen, hoa hồng trắng.
Tương tự, cà chua không chỉ loại cà chua có vị chua, áo dài không phải đối lập với áo ngắn mà là tên gọi một loại trang phục truyền thống gồm cả quần và áo.
Cá vàng không chỉ là cá có màu vàng mà có thể có nhiều màu khác như cá vàng đen, cá vàng trắng.
Bài tập 4: So sánh nghĩa của các từ ghép mát tay, nóng lòng, gang thép, tay chân với nghĩa của những tiếng tạo thành chúng.
Đáp án bài tập 4:
Hai từ mát tay và nóng lòng ghép từ hai tính từ chỉ cảm giác (mát, nóng) với hai danh từ ( tay, lòng). Khi ghép lại, các từ này có nghĩa khác hẳn với nghĩa của các từ tạo nên chúng.
Mát tay: Chỉ những người dễ đạt được kết quả tốt, dễ thành công trong công việc.
Nóng lòng: Chỉ trạng thái, tâm trạng của một người rất mong muốn được biết hay làm việc gì đó.
Hai từ gang và thép là những danh từ chỉ vật. Nhưng khi ghép chúng lại, chúng trở thành một từ mang nghĩa chỉ phẩm chất của con người.